افزودني‌هاي خوراكي نو پديد و موارد مصرف عملي آنها در طيور. از آقای دکتر سورن پزشکیان

سورن پزشكيان / مقدمه: پرورش طيور از 75 سال گذشته تا به امروز از حالت سنتي به صنعتي بزرگ در اكثر كشورهاي دنيا تبديل شده است ، طوريكه امروزه فرآورده‌هاي طيور يكي از اقلام غذايي عمده مردم دنيا و تأمين‌كننده بخش مهمي از پروتئين ميباشند. همراه با رشد كمي صنعت طيور، رشد كيفي و افزايش راندمان‌هاي توليد نيز بصورت قابل توجهي افزايش و بهبود يافته‌اند.

انتخاب ژنتيكي ، بهبود در مديريت و بهداشت ، پيشرفت علم تغذيه و استفاده از افزودني‌هاي متنوع و با اثرات مختلف از علل اصلي افزايش راندمان‌هاي توليد و افزايش عملكرد در طيور بوده‌اند.

تغذيه و مديريت آن از نظر كيفي و كمي بخش مهمي از اين صنعت را شامل مي‌گردد. اعمال روش‌هاي علمي در تغذيه طيور و استفاده از روش‌هاي جديد در توليد مواد اوليه و خوراك مورد نياز طيور سبب افزايش هرچه بيشتر بازدهي و كاهش هزينه‌هاي توليد شده است.

امروزه در جوامع انساني علاوه بر سعي در توليد غذايي كافي براي انسان از گياهان، ميكروارگانيزمها، حيوانات فارمي و از جمله طيور، غذاي توليد شده از نظر كيفيت، سالم‌بودن و قيمت بايد مورد توجه قرار گرفته و بعلاوه، توليد با كمترين آسيب به محيط زيست صورت پذيرد.

افزايش آگاهي در ميان جوامع انساني از نوع و روش‌هاي توليد غذا، نگراني از تغيير اكوسيستم و شناخت بيشتر از بيماريهاي قابل انتقال از فرآورده‌هاي غذايي و از جمله طيور به انسان، سبب وضع و باجراء گذاشتن قوانين متعددي در اكثر كشورها شده است.

باتوجه به رشد جمعيت انساني كه تا 25 سال آينده به حدود 9 ميليارد نفر رسیده و احتمالاً از سال 2075 متوقف خواهد شد، نياز به رشد ساليانه 2 درصد در صنعت طيور براي تأمين نيازهاي غذايي انسان، خواهد بود.

طبق آنچه كه برآورد شده است هم‌اكنون رشد صنعت طيور در دنيا حدود 2 درصد و در كشورهاي در حال رشد 5/2 تا 3درصد ميباشند.

از طرف ديگر برخلاف تصور سال‌هاي گذشته، اينكه امروز بتوان با استفاده از هر روش و هر وسيله‌اي به توليد بيشتر در صنعت طيور دست يافت امري مردود بوده و سالم‌ بودن آنچه كه براي تغذيه انساني مورد استفاده قرار مي‌گيرد باضافه حداقل آسيب‌رساني به محيط زيست جزو اولويت‌هاي اصلي توليد قرار گرفته‌اند.

به منظور دست‌يابي به هدف توليد غذاي سالم براي انسان، از سالهاي دور قوانين و مقررات زيادي بويژه در كشورهاي رشد يافته وضع، و اين قوانين دايماً در حال بازنگري و تغيير ميباشند. شكي نيست كه با رشد بيشتر از 2درصد صنعت طيور كشورهاي در حال رشد، وضع قوانيني كه بتواند با شرايط موجود سازگاري داشته و ضمناً سالم‌ترين غذا را براي افراد خود تأمين كند بايد از اولويت‌هاي قانون‌گذاران اين كشورها باشد.

در رابطه با وضع قوانين مورد اشاره ، قوانين استفاده از آنتي‌بيوتيك‌ها، محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي ( AGPs ) و تعدادي از تركيبات شيميايي از اهميت ويژه‌اي برخوردار بوده‌اند.

بعنوان مثال، بعد از 50 سال استفاده مداوم از محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي، استفاده از اين مواد در صنعت طيور، بطور كامل از سال 1986 در سوئد، 1999 در سوئيس و از سال 2005 به بعد در اتحاديه اروپا منع گرديد و قانون منع استفاده از coccidiostats و histomonostats از سال 2012 باجراء در خواهد آمد. در كشورهايي مثل آمريكا كه منع استفاده از اين تركيبات در حال حاضر باجراء در نيامده است بعلت فشار افكار عمومي، برخلاف گذشته سعي ميشود :

مصرف AGPs را كاهش دهند طوریکه هم اکنون استفاده از این نوع محرک های رشد در بیش از 40 درصد مرغداریها متوقف شده است.

از مناسب‌ترين نوع استفاده كنند.

از مصرف در جيره‌هاي پاياني خودداري كنند.

استفاده از افزودني‌هاي خوراك در صنعت طيور

افزودني‌هاي خوراك در صنعت طيور بسيار متنوع و هر كدام با هدف خاصي مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

تاكنون بيش از 150 نوع افزودني شناخته شده و به روش‌هاي مختلف طبقه‌‌بندي شده‌اند. بعنوان مثال در آخرين طبقه‌بندي اتحاديه اروپا تمام افزودني‌ها در 4 طبقه‌بندي قرار مي‌گيرند كه شامل تمام افزودني‌هاي با و يا بدون ارزش غذايي ميباشند.

از ميان قوانين وضع شده براي توليد غذاي سالم از گله سالم، قوانين مربوط به استفاده از تركيبات شيميايي، آنتي‌بيوتيك‌ها و محرك‌هاي رشد آنتي‌بيوتيكي از جايگاه ويژه‌اي برخوردار بوده‌اند و لذا صنعت طيور بعد از 50 سال استفاده از اين‌گونه تركيبات مي‌بايستي از تركيباتي استفاده كند كه بتوانند جايگزين تركيبات منع شده قبلي گردند.

با منع استفاده از آنتي‌بيوتيك‌ها و ساير تركيبات شيميايي، از حدود دو دهه گذشته، تحقيقات بسيار گسترده‌اي صورت گرفته است تا بتوان خلاء بوجود آمده از منع استفاده از تركيبات قبلي را پر كرد.

در اين رابطه تعدادي تركيبات جديد و اكثراً با منشاء گياهي توليد و دسترس صنعت طيور قرار گرفته‌اند كه بطور كلي بنام newly emerging feed additives يا افزودني‌هاي خوراكي نوپديد نامگذاري شده‌اند. اين تركيبات هم‌اكنون بصورت گسترده‌اي در صنعت طيور دنيا و بويژه در كشورهايي كه منع كامل استفاده از تركيبات قبلي باجراء در آمده است مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

در اينجا لازم است اشاره شود كه باتوجه به موقعيت بوجود آمده از نظر نياز به مصرف افزودني‌هاي نو پديد از يكطرف و وجود تنوع در آنها از طرف ديگر، تعدادي از توليدكنندگان با اطلاع‌رساني نادرست و با استفاده از عدم آگاهي كامل تعدادی از مصرف‌كنندگان، تبليغات گسترده‌اي را براي فروش محصولات خود انجام ميدهند.

مسلماً عدم آگاهي كامل از اثرات و اهداف مصرف اين‌گونه افزودني‌ها مي‌تواند علاوه بر اينكه نتيجه‌اي مثبت در دست‌يابي به اهداف مورد نظر را بدنبال نداشته باشد، حداقل ضرر و زيان ناشي از انتخاب نادرست و مصرف نابجاي اين تركيبات افزايش هزينه توليد خواهد شد.

علل عمده توليد و نياز به مصرف افزودني‌هاي نو پديد

منع مصرف و يا اجبار در كاهش مصرف تركيبات شيميايي، آنتي‌بيوتيك‌ها، محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي ، كوكسيديواستات‌ها و هستيومونواستا‌ت‌ها، در آينده.

جلوگيري از بروز عوارض گوارشي و متابوليكي ناشي از افزايش رشد و عملكرد در نژادهای امروزی.

توليد گله‌هاي سالم‌تر و عاري از بيماريها.

توليد غذاي سالم‌تر براي انسان.

جلوگيري و يا كاهش تغييرات زيست محيطي.

انواع افزودني‌هاي نو پديد

مهمترين انواع افزودني‌هاي نو پديد كه بويژه بعد از به اجراء درآمدن قوانين منع استفاده از تركيبات آنتي‌بيوتيكي و شيميايي، توليد و در دسترس صنعت طيور قرار گرفته‌اند عبارتند از :
1-خنثي‌كننده‌هاي مايكوتوكسين‌ها يا
Mycotoxin absorbing substances
Mycotoxin decomposing enzymes
2- پروبيوتيك‌ها و پري ‌بيوتيك‌ها
Probiotics (Direct-fed microbials) and prebiotics
3- سين ‌بيوتيك‌ها ( مجموعه پروبيوتيك + پري‌بيوتيك )
Synbiotic (probiotic+prebiotic)
4- اسيدهاي آلي
Organic acids/feed acidifiers
5- آنزيم‌ها
Enzymes
6- تركيبات فايتوژنيك و محركهاي رشد طبيعي، اسيدهاي ضروري، تركيبات معطر گياهي، فيتوبيوتيك‌ها
Phytogenic feed additives,NGPs,essential oils,herbs,spices,phytobiotics.
و بالاخره تركيباتي كه احتمالاً در آينده توليد و مورد استفاده قرار خواهند گرفت از جمله :
1- باكتريوسين‌ها   Bacteriocins
2- باكتريوفاژها  Bacteriophages

خنثي‌ كننده‌هاي مايكوتوكسين‌ ها

اين تركيبات با چند روش متفاوت از يكديگر مي‌توانند سبب جلوگيري از جذب مايكوتوكسين‌هاي خوراك از دستگاه گوارش گردند.

مايكوتوكسين‌ها تركيبات شيميايي متنوعي هستند كه توسط قارچ‌ها توليد و توانايي ايجاد عوارض متعددي را در طيور دارند.

درمورد اينكه آيا تاكنون توانسته‌ايم عوارض ناشي از مايكوتوكسين‌ها در حيوانات و يا مقادير زيان‌بار آنها را بدرستي تشخيص دهيم بايد گفت كه جواب منفي است و بويژه آنكه يافته‌هاي علمي مي‌توانند تحت تأثير قوانين و مقررات و يا حتي منافع اقتصادي ناديده گرفته شوند.

عوارض ناشي از مايكوتوكسين‌ها در طيور مي‌تواند بصورت حاد، مزمن ، كاهش عملكرد ، افزايش تلفات و يا عوارض سرطاني در انسان و حيوانات نمايان گردد. تشخيص عوارض ناشي از مايكوتوكسيكوز در طيور بعلت احتمال توليد همزمان بيش از يك نوع مايكوتوكسين توسط يك نوع قارچ، وجود سينرژيسم در بين مايكوتوكسين‌ها و وجود مايكوتوكسين‌هاي masked يا پوشيده كه با روش‌هاي معمولي آزمايشگاهي قابل تشخيص نيستند امري مشكل ميباشد كه متأسفانه كمتر موردتوجه كارشناسان و كلينسين‌ها قرار گرفته و تشخيص مايكوتوكسيكوز را با استفاده از روش‌هاي ساده و یا کالبدگشایی قطعيت ميدهند.

اثرات سوء مايكوتوكسين‌ها در طيور

كاهش مصرف دان ، رشد ، عملكرد و افزايش تلفات.

كاهش هضم و جذب.

اثرات سوء در توليد.

كاهش كيفيت پوسته تخم‌مرغ.

كاهش باروري و نطفه‌داري.

كاهش كيفيت لاشه.

جذب در تخم‌مرغ و ساير اندامها و احتمال ايجاد عوارض سوء ناشي از مصرف فرآورده‌هاي آلوده در انسان.

پروبيوتيك‌ها و پري‌بيوتيك‌ها

با منع استفاده از محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي ، پروبيوتيك‌ها از مهمترين افزودني‌هاي خوراكي نو پديد بوده‌اند كه بصورت قابل‌توجهي توانسته‌اند خلاء استفاده از AGPs را پر كنند.

پروبيوتيك‌ها را كه در فارسي مي‌توان "براي زيست" يا "زيست‌يار" ناميد عبارت از بافت‌هاي زنده ميكروبي غير بيماريزا هستند كه به خوراك و در مواردي به آب‌آشاميدني اضافه ميشوند.

در شرايط عادي حدود 400 تا 500 نوع ميكروارگانيزم هم‌زيست در دستگاه گوارش وجود دارد. دستگاه گوارش بايد داراي حداقل 85درصد باكتري‌هاي غير بيماريزا و به عبارتي دوستانه يا friendly داشته باشد تا بتواند مانع از رشد و تكثير باكتريهاي بيماريزا گردد.

سالمونلا ، كمپيلوباكتر و ليستريا از عوامل بيماريزايي هستند كه خسارت ناشي از عفونت آنها در انسان كه در نتيجه‌ی مصرف فرآورده‌هاي طيور آلوده ايجاد مي‌گردد بسيار زياد و در سال 1997 در آمريكا سبب 1500 مورد مرگ و 5 ميليون بيماري گرديده است.

درمان عوارض روده‌اي با استفاده از پروبيوتيك‌ها امروزه امري ثابت شده ميباشد كه علت آن احتمالاً ناشي از رقابت با عوامل بيماريزاي روده ، ترشح تركيبات ضد باكتريايي و تغيير و بهبود سيستم ايمني بافت روده ميباشد . اثرات مثبت استفاده از پروبيوتيك‌ها در درمان عوارض ويروس نيز اخيراً گزارش شده است.

بطور خلاصه مي‌توان گفت كه از ميان افزودني‌هاي خوراكي نو پديد ، پروبيوتيك‌ها با دارا بودن قابليت پيشگيري و درمان جزو مفيدترين تركيبات براي پرورش گله‌هاي سالم‌تر ميباشند.

پري‌بيوتيك‌ها بيشتر از كربوهيدرات تشكيل شده‌اند . آنزيم‌هاي دستگاه گوارش اگرچه قادر به تجزيه پري‌بيوتيك‌ها نيستند ولي باكتري‌هاي دستگاه گوارش مي‌توانند آنها را بعنوان منبع انرژي مورد استفاده قرار دهند.

مانان اوليگوساكاريدها (MOS) و فروكتواوليگوساكاريدها (FOS) از پري‌بيوتيك‌هايي هستند كه بيشتر از بقيه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. برخلاف آثار مثبت ثابت شده‌ی ناشي از استفاده از پروبيوتيك‌ها در طيور، براي استفاده از پري‌بيوتيك‌ها در طيور نياز به تحقيقات بيشتري ميباشد. به نظر ميرسد كه مجموعه‌اي از پروبيوتيك با پري‌بيوتيك مي‌تواند تأثير بيشتري در مقايسه با مصرف هر كدام به تنهايي داشته باشد.

اسيدهاي آلي

محيط اسيدي روده بطور طبيعي سدي براي تكثير عوامل بيماريزا و بروز عفونت در ميزبان ميباشد و بعنوان مثال ، در pH كمتر از 4، E.coli قادر به رشد و تكثير نخواهد بود.

با استفاده از اسيدهاي آلي بعنوان افزودني خوراك و تغيير pH دستگاه گوارش و در شرايطي كه نياز به كاهش pH آن باشد مي‌توان از رشد عوامل بيماريزا جلوگيري كرد.

اسيد فورميك، استيك، پروپيونيك، لاكتيك، بوتيريك، فوماريك، ماليك، سيتريك و بنزوئيك از متداول‌ترين اسيدهاي مورد استفاده به همين منظور ميباشند.

در اينجا لازم است اشاره شود استفاده از اسيدهاي آلي بر خلاف تعدادي از تركيبات كه تاريخ استفاده از آنها به بيش از دو دهه نمي‌رسد از سالهاي دور مورد استفاده قرار گرفته‌اند. معهذا با منع مصرف محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي، استفاده از آنها امروزه اهميت بيشتري يافته است.

استفاده از اسيدهاي آلي بعلاوه مي‌تواند :

بطور مستقيم اثر باكتريسيدي داشته باشد.

افزايش قابليت هضم خوراك ، افزايش ترشح آنزيم‌هاي پانكراس و افزايش جذب مواد معدني را سبب گردد.

جايگزين محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي گردد.

تعدادي از اسيدهاي آلي و بويژه بوتيريك مي‌توانند بعنوان منبع انرژي توسط آنتروسيت‌ها مورد استفاده قرار گيرند.

بايد اضافه كرد كه اگرچه مورد استفاده اسيدهاي آلي در حيوانات تك معده‌اي می باشد ولی در حال حاضر استفاده از آنها در صنعت طيور بصورت گسترده صورت نمي‌گيرد.

آنزيم‌ها

آنزيم‌ها پلي‌مرهاي پروتئيني هستند كه اگرچه مصرف آنها در صنايع غذايي از زمانهاي دور رواج داشته است ولي شروع مصرف گسترده آنها در صنعت طيور به حدود دو دهه گذشته ميرسد.

انواع متنوعي از آنزيم‌ها مي‌توانند با اهداف ويژه و باتوجه به نوع و تركيب خوراك طيور مورد استفاده قرار گيرند.

پروتئاز آنزيمي است كه سبب بهبود هضم پروتئين ، گلوكوناز و زايلناز سبب بهبود هضم تعدادي از كربوهيدرات‌ها و فيتاز سبب آزاد شدن فسفر گياهي و در دسترس قراردادن آن براي جذب مي‌گردد.

استفاده از آنزيم فيتاز در سالهاي اخير كمك مؤثري به كاهش آلودگي محيط زيست كرده است. در جيره‌هاي تنظيم شده از نظر مقادير فسفر و با استفاده از آنزيم فيتاز، مي‌توان بين 40 تا 60 درصد از آلودگي ناشي از فسفر را كاهش داد.

تركيبات فايتوژنيك ، محركهاي رشد طبيعي NGPs ، اسيدهاي ضروري ، تركيبات معطر گياهي ، فيتوبيوتيك‌ها

تمام تركيبات نام‌برده داراي منشاء گياهي بوده و سعي ميشود كه بنوعي آنها را بعنوان جايگزين محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي و يا براي اهداف ديگر در طيور مورد استفاده قرار داد.

استفاده از تركيبات با منشاء گياهي از زمانهاي دور در طب انساني رواج داشته و بقراط آنها را بعنوان پدر داروها ناميده است. مورد مصرف اين تركيبات از جمله اسيدهاي ضروري و تركيبات معطر گياهي امروزه عمدتاً محدود به صنايع دارويي و آرايشي و معطرسازي غذا مي‌باشد.

از خواص تعدادي از اين تركيبات مي‌توان به اثرات آنتي‌اكسيدان، ضد ميكروبي و ضد انگلي آنها اشاره كرد.

در حال حاضر تعدادي از اين دسته از تركيبات بصورت تجاري توليد و سعي در تشويق به مصرف آنها در صنعت طيور مي‌گردد، ولي بايد گفت كه از نظر علمي تاكنون اثرات مثبت استفاده از آنها در طيور ثابت نشده و توجيه توليدكنندگان به استفاده از اين توليدات صرفاً براساس شواهد و مشاهدات بدست آمده از تجربيات مصرف آنها در طب انساني ميباشد.

نتيجه گیری

با هدف توليد حيوانات فارمي سالم و "طبيعي" از جمله طيور، و با هدف آلودگي هرچه كمتر محيط زيست و تغيير اكوسيستم ، روشهاي پرورش و از جمله تغذيه دچار تحول شده و در اين رابطه قوانين و استانداردهاي متعددي براي كيفيت مواد اوليه و خوراك طيور وضع شده‌اند. با حذف و محدودشدن استفاده از تركيبات آنتي‌بيوتيكي ، محركهاي رشد آنتي‌بيوتيكي و ساير تركيبات شيميايي و ادامه اين روند در آينده ، افزودني‌هاي طبيعي جايگزين مواد حذف شده گرديده‌اند، طوريكه در صنعت طيور بسياري از كشورها NGPs جايگزين AGPs شده‌اند. در كشورهايي كه تاكنون قانون منع استفاده از اين تركيبات باجراء در نيامده است ، بعلت آگاهي بيشتر مصرف‌كنندگان و فشار افكار عمومي براي توليد فرآورده‌هاي فارمي "طبيعي" و حفظ محيط زيست، مصرف اين‌گونه تركيبات كاهش و محدود گشته است. با منع و يا محدود شدن استفاده از آنتي‌بيوتيك‌ها و تركيبات شيميايي ، افزودني‌هاي طبيعي و بويژه در دو دهه اخير، توليد و در دسترس صنعت طيور قرار گرفته‌اند كه بنام افزودني‌هاي نو پديد نيز نامگذاري شده‌اند.

از ميان افزودني‌هاي خوراكي نو پديد ، پروبيوتيك‌ها از مهمترين و مؤثرترين افزودني‌ها بوده که توانسته‌اند جايگزين مناسبي براي AGPs باشند. خنثي‌كننده‌هاي مايكوتوكسين‌ها ، اسيدهاي آلي و تعدادي از افزودني‌هاي ديگر با منشاء گياهي نیز توانسته‌اند در دست‌يابي به هدف توليد طيور سالم و طبيعي مؤثر باشند.

با استفاده از آنزيم‌ها، بهره‌وري از خوراك افزايش يافته و امكان آلودگي كمتر محيط زيست نيز عملي گرديده است.

با هدف دست‌يابي به توليد صددرصد "طبيعي" و بدون آنتي‌بيوتيك طيور ، تحقيقات در اين‌باره ادامه داشته و مسلماً افزودني‌هاي خوراكي جديدتري در آينده توليد و در دسترس صنعت طيور قرار خواهد گرفت.

باتوجه به تعدد و تنوع افزودني‌هاي خوراكي نو پديد ، اطلاع‌رساني كامل و آموزش دست‌اندركاران صنعت طيور در تمام رده‌ها مي‌تواند كمك شاياني به استفاده بهينه از اين فرآورده‌ها بنمايد.

 

  .Copyright © 2013   MAD TIUOR  Company  All Rights Reserved

  Free counter and web stats