كنسانتره ( جیره متراكم دام ) و اهمیت آن در رشد دام و تولیدات دامی

مقدمه:

خوب است بدانيم كه 75 درصد هزینه یك دامداری صرف تهیه و خرید خوراك دام می شود . به همین دلیل شناخت مواد غذایی و تشخیص نیازهای غذایی دام ، از اهمیت ویژه ای برخوردار است . در مدیریت صحیح یك واحد دامداری (خواه سنتی و یا صنعتی ) هزینه هاي تغذیه و نگهداري دام ، باید با ميزان تولید محصولات آن تناسب داشته باشد. بنابراين ضروری است ، اطلاعات ، دانش و توان علمی دامداران روستایی ، در باره فرهنگ تغذیه مناسب و صحیح ، همواره تقويت شود تا با بكارگیری یافته های جدید علمی و در نظر گرفنن شرایط اقلیمی و فرهنگی مناطق روستایی (در امر تغذیه دام) ، به افزایش تولیدات و حفظ سلامتی دام دست يابند .

آشنایی مختصر با نیازهای غذایی دامها

اصولاً استفاده از یك نوع ماده غذایی به تنهایی نمی تواند تمام احتیاجات دام را بر طرف كند، چون از طرفی حجم شكمبه و دستگاه گوارش حیوان محدود است و از طرف دیگر بدن حیوان به مجموعه ای از مواد غذایی احتیاج دارد. این مجموعه را «جیره غذایی» می نامند.

«جيره غذايي» باید بر اساس:

احتیاجات نگهداری، رشد و تولید حیوان و با توجه به نوع مواد غذایی و جنبه های مالی آن تهیه و تنظیم گردد.باید توجه داشت كه برخی از مواد غذایی برای دسته ای از دامها می تواند غذایی كامل باشد ، در صورتی كه برای گروه دیگر این طور نیست . مثلاً شیر برای گوساله شیرخوار غذای كاملي است ، ولی از یك سن معین به بعد ، این غذا به تنهایی نمی تواند تمام احتیاجات حیوان را تأمين كند. در نظر داشته باشید كه «تولید یك لیتر شیر با استفاده از علوفه» گران تر از «تولید یك لیتر شیر با استفاده از كنسانتره» می باشد، چون مواد مغذی موجود در علوفه كمتر از كنسانتره است.ضمن آنكه متأسفانه كیفیت علوفه تولیدی نیز ، دركشور ما پایین است . البته باید توجه داشت كه تولید شیر به عوامل مختلفی بستگی دارد كه مدیریت تغذیه يكي از این عوامل است.علوفه خشبی به خصوص آن دسته كه دارای فیبر بیشتر هستند، بدلیل قابلیت هضم كمتر، مدت زمان بیشتری در شكمبه مانده و با تأثير منفي ، مقدار تولید شير و گوشت را كاهش می دهند. البته لازم است برای تولید با كیفیت مناسب و سلامتی دام از علوفه خشبی نیز در جیره روزانه دام استفاده شود، اما باید گفت كه «كنسانتره» نسبت به «علوفه خشبي» قابلیت هضم بيشتری دارد . در جایی كه مقدار علوفه خشبی كم و كیفیت آن پايين است ، برای تولید بیشتر و داشتن دام های سالم تر، مصرف كنسانتره دامی امری ضروری است.

كنسا نتره یا غذای متراكم چیست ؟

همانطور كه اشاره شد ، دام برای تولید زياد ، به مجموعه ای از مواد غذایی نیاز دارد كه البته همه آنها ، بطور كامل در هیچ علوفه ای یافت نمی شود .بنابراين ، باید خوراك فشرده شده جدیدی را كه اصطلاحاً كنسانتره نامیده می شود تولید كرد تا حداقل نیاز و احتیاجات نگهداری و تولید را در دام تأمین نماید. چنانچه تعدادی از مواد ، با تركیب و مقدار مشخصي ، پس از آسیاب و فرآوری با هم مخلوط شوند ، به آن «كنسانتره» مي گويند. كنسانتره یا (غذای متراكم) قادر است همه عناصر و مواد مغذی بدن دام را به اندازه كافی (نه كمتر و نه بیشتر) تأمین كند.در گذشته ، خوراك اصلی دام ها علوفه بوده كه البته میزان تولیدات دام ها هم پایین بوده است. اما امروزه با فعالیت های اصلاح نژادی صورت گرفته روی دام ها (تلقیح مصنوعی) كه حتی در روستاهای كشور ما نیز این اتفاق خوشایند صورت گرفته است ، از لحاظ ژنتیكی دامها ظرفیت تولید بالایی پیدا كرده اند و در نتيجه نیاز غذایی آنها برای تولید زياد ، افزایش یافته است.

كنسانتره خوراكی متراكم و سرشار از انرژی، پروتئین، مواد معدنی و ویتامین ها و ... است.

مواد اولیه ای كه با استفاده از آنها كنسانتره تهیه می شود ، دارای كیفیت مرغوبی هستند ، مثل: جو ، ذرت، سبوس گندم، كنجاله سویا، كنجاله تخم پنبه، كنجاله آفتابگردان، تفاله چغندر قند، ملاس، مكمل كلسیم و فسفر، نمك، اوره، میكس (مكمل های ویتامینی) و ...

در مقایسه با علوفه خشبی، كنسانتره از قابلیت هضم زيادي برخوردار است .

مواد مغذی موجود در كنسانتره و اهمیت آن در تولید و تامین سلامتی دام

1- پروتئین ها : پروتئین ها ماده اصلی ساختمان بدن دام بوده و كمبود آنها موجب اختلال در سلامت ، كاهش تولید ، رشد و تولید مثل دام می گردد. كنجاله های دانه های روغنی مثل كنجاله تخم پنبه ، كنجاله سویا و ... دارای پروتئین زیاد می باشند.


2- كربوهیدرات ها (نشاسته و قند) یا مواد انرژی زا: موادی هستند كه انرژی مورد نیاز دام را تأمین كرده و این انرژی صرف تأمین فعالیت های حیاتی مختلف بدن دام می شود . مثلاً دام برای حركت ، خوردن و سایر فعالیت های روزانه ، به انرژی نیاز دارد. موادی مثل غلات ، ملاس و تفاله چغندر قند دارای انرژی زیاد هستند.

3- چربی ها : كلیه مواد غذایی ، دارای مقداری چربی هستند . چربی نیز در تأمین انرژی بدن دام نقش حیاتی دارد . بعضی از ویتامین ها نیز توسط چربی ها به بدن دام منتقل می شوند ، مثل ویتامین آ، دی، ای و كا (A,D,E,K)

4- مواد معدنی : این مواد نقش مهمی در تغذیه دام دارند. مواد معدنی در ساختمان اسكلت بدن دام و در تركیب تولیدات دام مانند شیر، گوشت و ... بكار می روند. مهمترین عناصر مورد نیاز دام شامل: كلسیم، فسفر، پتانسیم، منیزیم ، سدیم، كلر و آهن است . كمبود هر یك از آنها موجب كاهش رشد ، تولید و باروری دام می شود.بطور مثال ، كلسیم حدود 2/1 درصد وزن گاو را تشكیل می دهد كه برای تشكیل اسكلت و دندان ها، تولید شیر، انتقال جریان عصبی، انقباضات ماهیچه ای، كنترل آهنگ ضربان قلب، انعقاد خون و ... ضروری است. كمبود كلسیم باعث تب شیر می شود.دانه غلات ، میزان كلسیم كمی دارند به همین دلیل در كنسانتره از كربنات كلسیم (سنگ آهك) استفاده می شود.فسفر هم جزئی از اسیدهای نوكلئیك (هسته سلول های دام)، پروتئین ها و فسفولیپیدها (چربی های دام) می باشد. فسفر در فعالیت های انرژی زائی، هضم مواد خوراكی، بلع، بازده غذایی و تعادل PH (اسیدیته) خون و ... تأثیر دارد. كمبود فسفر باعث كاهش بارداری و آبستنی و گنده خواری و ... می شود.

5- ویتامین ها : موادی هستند كه واكنش های شیمیایی درون بدن را سرعت می بخشند و به مقدار بسیار كمي، مورد نیاز دام هستند ولی به همین مقدار باید حتماً به بدن دام برسند . كمبود بعضی ویتامین ها باعث عوارضی مثل كوری ، عدم باروری ، سقط جنین و كاهش رشد می شوند. ویتامین های مورد نیاز عبارتند از : A,D,E . بقیه ویتامین ها در تغذیه دام از اهمیت كمتری برخور دارند.

برخی از مواد سازنده كنسانتره و ارزش غذایی آنها

1- جو : پس از گندم متداول ترین غله بخصوص در مناطق معتدل و سرد محسوب مي شود . پروتئین آن در حدود 12-10 درصد و فیبر آن (مواد كم هضم) حدود 5/4 درصد می باشد. جو از نظرویتامین A,D فقیر بوده و از اقلام مهم تشكیل دهنده كنسانتره می باشد.

2- سبوس گندم : سبوس گندم بسته به نوع گندم حاوی «17-12/5 درصد پروتئین خام» ، «4/6 درصد چربی» و «حدود 12-10 درصد فیبر خام» می باشد. میزان پروتئین سبوس بیشتر از ذرت و آرد گندم است ولی به پای دانه های روغنی (بخصوص سویا) نمی رسد. سبوس ، از دیگر مواد، فسفر بیشتری دارد (درحدود 1/29 درصد، البته فسفر قابل جذب آن 5/. درصد است) ولی از لحاظ كلسیم، فقیر می باشد (حدود 14/. درصد كلسیم).

3- كنجاله سویا : در بین منابع گیاهی ، دارای مقام اول از نظر پروتئین و ارزش غذایی است (46-41 درصد پروتئین خام و حدود 2/5-2 درصد چربی) بسته به اینكه از چه روشی روغن كشی شده می باشد.

كنجاله سویا دارای 29/. درصد كلسیم و 66/. درصد فسفر می باشد. استفاده مناسب از آن در كنسانتره ، باعث ازدیاد شیر ، چربی و پروتئین آن می شود. كنجاله سویا برای گاوهای شیری بسیار مطبوع است .

4- كنجاله پنبه دانه : مقدار پروتئین پنبه دانه استاندارد شده ، حداقل 36 درصد است (گاهی تا 43 درصد هم مي رسد). ميزان چربی در این نوع كنجاله حدود 5/5-2 درصد مي باشد. مواد قابل هضم آن كمتر از كنجاله سویا است. دارای حدود یك درصد فسفر و 2/. درصد كلسیم می باشد. این ماده در افزایش چربی شیر و تداوم شیردهی تأثير مثبت دارد.

5- ملاس چغندر قند : ملاس، ماده ای انرژی زا است كه از مازاد كارخانه های قند بدست می آید . ملاس از نظر انرژی و مواد قندی ، غنی می باشد (65-50 درصد). باعث خوش خوراكی و چسبندگی دانه های ریز و پودری (مثل ویتامین ها) در كنسانتره می شود. در تولید كنسانتره پلت نقش مؤثری دارد. داراي حدود 6/. كلسیم و 1/. درصد فسفر است.

6- تفاله چغندر قند : غذایی حجیم (با فیبر زياد) و خوش خوراك و ارزان می باشد . دارای مواد قندی زیاد بوده و حدود 9/6 درصد پروتئین و 5/. درصد چربی مي باشد. از نظر «كلسیم، غنی» و از لحاظ «فسفر، ضعیف» می باشد.

7- اوره : اوره به عنوان جانشین پروتئین ، از مواد ازته ساده و ارزان قیمت می باشد كه در سیستم گوارشی گاو تبدیل به پروتئین می شود. كارشناسان معتقدند، اوره وقتی مؤثر است كه به مقدار كافی، مواد نشاسته ای (غلات) و مواد قندی در جیره وجود داشته باشد وگرنه موجب مسمومیت آمونیاكی می شود. مقدار اوره در كنسانتره معمولاً كمتر از 8/0 درصد می باشد.

مزایای استفاده از كنسانتره در تغذیه دام

1- كنسانتره با آگاهی از مقدار احتیاجات دام و میزان مواد مغذی موجود در آن تهیه می گردد.

2- كنسانتره به مقدار كافی انرژی و پروتئین مورد نیاز دام را تامین می كند.

3- كنسانتره خوش خوراك و دارای قابلیت هضم بسیار زياد می باشد.

4- كنسانتره دارای كلیه عناصر معدنی و ویتامین های مورد احتیاج دام به میزان مورد لزوم است.

5- كنسانتره عاری از عناصر مضر و مواد سمی برای بدن دام می باشد.

6- قیمت تمام شده كنسانتره از نظر اقتصادی قابل برگشت است. به عبارت دیگر قیمت كنسانتره از قیمت موادی كه دام تولید می كند كمتر بوده و سود كافی برای دامدار را تأمین می كند.

7- كنسانتره مطابق اصول بهداشتی تهیه شده و به سلامت دام و نيز طعم و بوی شیر و گوشت لطمه نمي زند.

8- كنسانتره با داشتن حجم كم (درمقایسه با علوفه) حاوی مواد مغذی زیاد بوده ، نیازهای دام را تأمین می كند و انرژی لازم براي فعالیت نشخوار را كاهش می دهد كه به سود دامدار می باشد.

اهمیت مصرف كنسانتره در افزایش تولید شیر

پس از زایمان، مقدار تولید شیر به تدریج اضافه می شود تا اینكه در هفته ششم تا هشتم به حداكثر تولید خود می رسد. سپس به تدریج از این مقدار تولید كم مي شود، تا زمانی كه گاو را خشك كرده و برای زایمان بعدی آماده می كنند. میزان تولید شیر درمدت 305 روز شیرواری با نحوه تغذیه رابطه مستقیم دارد. یعنی تغذیه صحیح باعث بالارفتن تولید شیر شده و در زمان كاهش شیردهی این كاهش با افت كمتری ادامه خواهد یافت.بنابراین در اوایل دوره شیردهی، مصرف كنسانتره از عوامل ضروری و مؤثر برای ازدیاد تولید شیر در طول دوره شیردهی است.در این دوره باید انرژی ، پروتئین و املاح كافی به دام برسد وگرنه، دام از بدن خودش مایه گذاشته و لاغر مي شود. به دنبال آن، از تولید شیر در طول دوره كاسته شده و همچنین باعث كاهش باروری در دوره تلقیح بعدی خواهد شد.

در دو ماه آخر آبستنی ،به دلیل رشد جنین و فشار روی شكمبه ، دام غذای كمتری مصرف می كند. پس از زایمان، با وجود اینكه رحم به حالت طبیعی خود برمی گردد و میزان مصرف علوفه، به تدریج افزایش می یابد، ولی این مقدار ، براي تولید شیر را كافي نخواهد بود.در نتیجه ، باید حداقل 55 درصد جیره غذایی گاو را «كنسانتره پر شیر» تشكیل دهد تا علاوه بر رسیدن به اوج تولید، علیرغم اشتهای كم حیوان، تأمین كننده نیازهای آن نیز باشد . لازم به ذكر است در 2 هفته مانده به زایش ، از دادن نمك به گاو بايد پرهیز شود.

تأثير مصرف كنسانتره در میزان رشد گوساله ها

پس از تولد گوساله، بسته به نظر دامدار كه قصد داشته باشد «آن را پروار كند» و «یا گوساله ماده را برای جانشینی در گله نگهداری نماید»، میزان مصرف غذا بسیار مهم می باشد. چرا كه میزان رشد روزانه گوساله های پرواری رابطه مستقیم با میزان مصرف غذا دارد. همچنین در مورد گوساله های جایگزین كه به عنوان تلیسه و در نهايت گاو شیری در گله باقی خواهند ماند، میزان مصرف غذا بسیار اهمیت دارد.مصرف كنسانتره در جیره گوساله ها یك هفته بعد از تولد ضروری است (به این كنسانتره استارتر می گویند كه حاوی انرژی و خصوصاً پروتئین زيادي است).البته هیچگاه نباید فراموش كرد كه حتماً در ساعات اولیه تولد باید آغوز یا ماك به گوساله خورانده شود. (در24 ساعت اولیه تولد باید آغوز مادر گوساله را هر 4 ساعت یكبار به گوساله خوراند.البته در این زمان، حتی باید مراقب اسهال گوساله باشید كه خیلی خطرناك و كشنده است).

زمانی كه گوساله بتواند روزانه حدوداً یك كیلوگرم كنسانتره بخورد، می توان آن را از شیر گرفت. البته این زمان نباید كمتر از 60-45 روزگی گوساله باشد.لازم به توضیح است استارتر گوساله باید حاوی 22 درصد پروتئین و 2/5 مگاكالری بر كیلوگرم، انرژی متابولیسمی باشد.مصرف كنسانتره دامی در واحدهای پرواربندی باعث افزایش وزن زیاد گوساله می شود. ( البته به نژاد دام ، نوع كنسانتره و در كل، مدیریت تغذیه دام بستگی دارد )

اهمیت مصرف كنسانتره در گوسفندان پرواری

معمولاً در گله ، به منظور بالا بردن میزان چند قلو زایی میش، سه هفته قبل از قوچ اندازی، از كنسانتره دامی استفاده می شود. این عمل كه آن را فلاش كردن (فلاشینگ) می گویند، برای قوچ، به منظور بالابردن توانایی جفت گیری انجام می شود. دراین حالت معمولاً روزانه 100 تا 300 گرم كنسانتره در اختیار دام قرار می دهند و سپس قوچ اندازی انجام می گیرد. بعد از مرحله قوچ اندازی ، در دوران اولیه آبستنی، مصرف كنسانتره كاهش می یابد و مجدداً در 6 هفته قبل از زایمان، تغذیه با كنسانتره آغاز می گردد.باید یادآور شد كه 60 درصد رشد جنین در همین 6 هفته صورت می گیرد و چون «وزن بره ، در زمان تولد» با «رشد بره ، بعد از تولد» رابطه مستقیم دارد، بنابراين، مصرف كنسانتره اقتصادی ترین روش تولید است.

بنابراین مصرف كنسانتره در صورت نبودن بیماری در گله و تغذیه صحیح با آن در هفته های آخر آبستنی:

1. تعیین كننده ازدیاد وزن تولد،

2. تضمین كننده رشد مناسب بعد از تولد،

3. بالارفتن قابلیت دفاع در مقابل بیماریها

4. و ازدیاد شیر در میش ها می شود.

5. بعد از زایمان 70-50 درصد جیره میش را كنسانتره تشكیل می دهد كه این میزان بستگی به تعداد بره های متولد شده دارد.

6. البته در یك قلوزاها، تغذیه با كمتر از 50 درصد كنسانتره برای مدت 6 هفته بعد از زایمان را می توان ادامه داد.

بره هاي پرواری، بعد از دوره شیرخواری با جیره های حاوی 90 تا 100 درصد كنسانتره تغذیه می شوند تا به وزن مناسب كشتار برسند. (البته استفاده از علوفه یونجه چاپر شده در كنسانتره سودمند می باشد)تجربه ثابت كرده است كه مصرف كنسانتره در گوسفنداری ها سبب افزایش وزن روزانه 200 تا 220 گرم گردیده است.

نكات مهم در مصرف كنسانتره

1- مصرف كنسانتره در جیره های پیشنهادی، باید به تدریج جایگزین مواد خوراكی قبلی حیوان گردد (حداقل 10-3 روز). ممكن است در ابتدای مصرف كنسانتره، از ميزان تولید اندكي كاسته شود و یا وزن روزانه، افزایش یابد كه امری طبیعی است. در صورت تداوم مصرف خوراك جدید، دستگاه گوارش دام عادت كرده و این مسئله برطرف می گردد.

2- باید توجه شود كه گوسفندان نسبت به تغییر رژیم غذایی بسیار حساس هستند. پس در مواقعی كه تغییر جیره ضروری است. لازم است قبلاً واكسن آنتروتوكسمی به حیوان تزریق شود.

3- بطور كلی برای پرواربندی (بخصوص در گوساله های پرواری) برای افزایش وزن روزانه یك كیلوگرم:مصرف كنسانتره به میزان 2/5 كیلوگرم و علوفه خشبی به میزان 2/8 كیلوگرم، مناسب است .البته برای افزایش وزن بیشتر، می توان نسبت كنسانتره به علوفه را تا 60 به 40 افزایش داد (گرچه در این حالت، دامدار باید مراقب اسیدوز و نفخ دام باشد).

4- بطور كلی، چون مصرف كنسانتره دامی براي تولید شیر بسیار مناسب است، با توجه به كیفیت علوفه دام، «برای تولید هر 2/5 كیلوگرم شیر» بطور متوسط روزانه «حدود یك كیلوگرم كنسانتره» درنظر گرفته می شود.

5- هر «سه كیلو سیلوی ذرت» تقریباً برابر با «یك كیلو علوفه خشك» می باشد و ارزش غذایی «سه كیلو علوفه تر» تقریباً برابر با «یك كیلو علوفه خشك» است. بنابراین پیشنهاد می شود در صورتی كه ذرت سیلو شده وجود ندارد، به جای هر «سه كیلو سیلوی ذرت علوفه ای» یك كیلو به میزان «علوفه خشك جیره» افزوده شود.

6- مصرف بیش از اندازه مواد كنسانتره ای به تنهایی، ممكن است به سلامتی دام ها صدمه بزند، بنابراین سعی كنید همیشه كنسانتره را با علوفه خشبی و كاه به دام بدهید.

انواع كنسانتره

1- مش ( آردی) : كنسانتره هایی است كه بصورت آردی و با دانه بندی ریز در اختیار دامداران می باشد.

2- پلت : كنسانتره ای است كه بصورت فشنگی درآمده است.

3- خوراك كامل : خوراكی است كه در آن كنسانتره و علوفه (چاپر شده در اندازه مناسب) در دستگاه، بصورت مكعب (Cube) درآمده و مورد استفاده دام قرار می گیرد كه بهترین نوع خوراك مصرفی می باشد.

مزایای كنسانتره پلت :

1- افزایش خوش خوراكی

2- تسهیل در نگهداری خوراك

3- كاهش ضایعات و ریخت و پاش خوراك در انبار و آخور

4- جلوگیری از دمیكسه شدن (ناهمگن شدن) خوراك در حین حمل و نقل و خوراك دهی

5- كاهش بار میكروبی خوراك

6- سلب اختیار دام در انتخاب ذرات خوراك

7- كاهش زمان مصرف خوراك و در نتیجه كاهش انرژی مصرفی براي خوردن غذا

8- كاهش برخی عوامل ضد تغذیه ای ناشی از حرارت و بخار

9- افزایش قابلیت هضم خوراك

10- كاهش رطوبت این نوع كنسانتره در مقایسه با مش و ...



میزان كنسانتره و كل خوراك مورد نیاز دام

مقدار خوراك مصرفی دام، تابعی از میزان تولید شیر، افزایش یا كاهش وزن، نگهداری، آبستنی، درصد چربی شیر و ... می باشد. این مقدار برای گاوهای با تولید متوسط حدود 3 درصد وزن بدن می باشد كه البته با افزایش و كاهش شیر و در نظر گرفتن شرایط آبستنی و وزن گاو ، افزایش یا كاهش می یابد.

 در تولیدهای متوسط ، می توان نسبت كنسانتره به علوفه را 50 به 50 درنظر گرفت. اما در تولیدهای زياد، می توان این نسبت را تا «60 درصد كنسانتره» به «40 درصد علوفه» رساند.هر چند در چنین دام هایی با حجم مصرفی زیاد، حتماً بايد حداقل از 5/. درصد بافر (نظیر جوش شیرین) در كنسانتره استفاده شود. همچنین توصیه می شود كل خوراك مورد نیاز دام ، به صورت مخلوط با یكدیگر (Total mix Ration) به دام داده شود. یعنی كنسانتره و علوفه را خوب با هم مخلوط كرده و در وعده های خوراك دهی، در اختیار دام قرار گيرد. در مورد گاوهای شیری، بايد آنقدر خوراك در آخور ريخته شود كه در وعده خوراك دهی بعدی بیش از 10 درصد خوراك قبلی در آخور نمانده باشد. حداقل 3 وعده خوراك دهی در روز، بسيار مناسب است.

تدوين كنندگان: كاظم زمانزاده - محمود مصلح با همكاری روح الایمن محمدپور

 

 

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به شرکت ماد طیور می باشد.

  Free counter and web stats